پنجشنبه ۲۸ آبان ۱۴۰۵ - ۰۸:۴۰
چگونه خانواده را به جایگاه حقیقی بازگردانیم؟ / راه‌های تقویت «حیا» در جامعه

حوزه/ تاب‌آوری اجتماعی صرفاً به معنای تحمل شرایط دشوار و کنار آمدن منفعلانه با بحران‌ها نیست، بلکه به معنای برخورداری از ظرفیت ایمان، امید و اراده برای عبور از مشکلات، تبدیل تهدیدها به فرصت و تداوم حرکت در مسیر اهداف است؛ ظرفیتی که سیره حضرت فاطمه زهرا(س) می‌تواند الگویی روشن برای تقویت آن در جامعه امروز باشد.

خبرگزاری حوزه | سیره حضرت فاطمه زهرا(س) الگویی جامع از سبک زندگی مؤمنانه است که می‌تواند در مواجهه با بسیاری از آسیب‌های فرهنگی و اجتماعی جامعه امروز راهگشا باشد. ساده‌زیستی حضرت، انتخابی آگاهانه و برخاسته از بینش توحیدی بود؛ ایشان با وجود امکان بهره‌مندی از امکانات مادی، زندگی خود را بر اساس قناعت، پرهیز از تجمل‌گرایی و توجه به نیازهای دیگران سامان دادند.

در روزگاری که مصرف‌گرایی به روابط انسانی و خانوادگی نیز نفوذ کرده و ارزش افراد گاه با داشته‌های مادی سنجیده می‌شود، سیره فاطمی ما را به عبور از مالکیت‌طلبی و تقویت روحیه ایثار و دیگرخواهی دعوت می‌کند.

حضرت زهرا(س) همچنین الگویی کم‌نظیر از حیا و عفاف بودند؛ حیایی که هرگز مانع حضور اجتماعی و دفاع از حق نشد. ایشان در عین پاسداری از حریم عفاف و حجاب، برای دفاع از ولایت و احقاق حق، با صلابت در میدان حاضر شدند.

در عرصه خانواده نیز مهربانی، شفقت، مشارکت در مسئولیت‌ها و تربیت فرزندانی چون امام حسن(ع)، امام حسین(ع) و حضرت زینب(س)، جلوه‌هایی از مکتب تربیتی ایشان است. بازگشت به این الگوی متوازن، می‌تواند زمینه‌ساز تحکیم خانواده و اصلاح سبک زندگی جامعه باشد.

برای بررسی هرچه بیشتر الگوهای فاطمی برای نسل امروز، گفت و گویی انجام داده ایم با دکتر زهرا دلاوری پاریزی استاد جامعه‌الزهرا(س) و پژوهشگر مسائل فرهنگی و اجتماعی که مشروح آن تقدیم حضورتان می گردد:

ما در جامعه‌ای زندگی می‌کنیم که یکی از مؤلفه‌ها و ویژگی‌های آن، مصرف‌گرایی است؛ پدیده‌ای که از سبک زندگی مدرن تأثیر پذیرفته و رسانه‌ها نیز به گسترش و تقویت آن ضریب داده‌اند. به نظر شما، در شرایطی که مصرف‌گرایی به‌ویژه در میان زنان و دختران و در فضای خانواده، متأسفانه به پدیده‌ای فراگیر و طاغوتی تبدیل شده است، چگونه می‌توانیم سبک زندگی و سیره حضرت زهرا(س) را که ساده‌زیستی و در عین حال توجه به مسائل مربوط به امامت و خانواده در آن مشهود است، ترویج کنیم؟

بسم‌الله الرحمن الرحیم.

اجازه بدهید برای پاسخ به این پرسش، باید به این نکته توجه داشته باشیم که طبقه قدرتمند جامعه، در ابتدا از طریق تأمین مواد و لوازمی که مردم به آن‌ها نیاز داشتند، قدرت و ثروت خود را افزایش می‌داد. اما از مقطعی به بعد، زمانی که افراد دیگر لباس، وسایل و امکانات مورد نیاز خود را در اختیار داشتند، این طبقه با خود اندیشید که چگونه می‌تواند همچنان ثروت و سود بیشتری به دست آورد.

در همین راستا، به این نتیجه رسیدند که باید کاری کنند تا جامعه به سمتی حرکت کند که مردم همواره به دنبال خرید لباس‌ها و وسایل جدید باشند. در واقع، تلاش کردند فرهنگ مصرف‌گرایی را در جامعه ترویج دهند.

اگر نسل‌های گذشته خودمان را بررسی کنیم، می‌بینیم که پدربزرگ‌های ما به این افتخار می‌کردند که از وسایل خود تا آخرین حد امکان استفاده کنند. برای مثال، فردی با افتخار می‌گفت که پنجاه سال است این کمربند یا خودرو را در اختیار دارد و همچنان از آن استفاده می‌کند.

مادران ما نیز لباس‌هایی را که در خانه استفاده می‌شد، تا آخرین مرحله ممکن نگهداری و مصرف می‌کردند؛ به‌گونه‌ای که وقتی دیگر امکان استفاده از آن لباس به شکل اولیه وجود نداشت، از پارچه‌های آن برای تهیه دستگیره یا وسایلی مانند لحاف‌های چهل‌تکه استفاده می‌کردند. در برخی فرهنگ‌ها نیز چنین شیوه‌ای رایج بوده است که حتی از آخرین تکه پارچه و کوچک‌ترین بخش یک وسیله نیز استفاده می‌کردند.

اما از زمانی که فرهنگ مصرف‌گرایی وارد جامعه شد و بر آن سلطه پیدا کرد، این الگو کاملاً تغییر کرد و ارزش‌ها وارونه شدند؛ به‌طوری که امروزه افتخار افراد، برخلاف گذشته، در این است که جدیدترین مدل گوشی تلفن همراه یا آخرین برند و مارک محصولات را در اختیار داشته باشند.

این وضعیت به این معناست که فرد با وجود برخورداری از تعداد زیادی لباس و وسایل مختلف، باز هم برای تعویض آن‌ها اقدام می‌کند؛ چراکه به مصرف‌گرایی گرفتار شده است.

آن طبقه قدرتمند و ثروتمند نیز به این نتیجه رسید که فرهنگ مصرف‌گرایی، برای استمرار و تحقق اهداف خود، باید به یک فرهنگ عمومی تبدیل شود و در تمام لایه‌های زندگی افراد نفوذ کند.

* نفوذ مصرف‌گرایی به عمیق‌ترین لایه‌های روابط انسانی

این فرهنگ به‌تدریج چنان گسترش پیدا کرد که حتی عشق، محبت و مفاهیم انسانی نیز تحت تأثیر آن قرار گرفتند؛ به‌گونه‌ای که امروزه ممکن است پدر و مادر تا زمانی برای فرزند خود خوب و مفید تلقی شوند که برای او منفعتی داشته باشند و در غیر این صورت، آن‌ها را کنار بگذارد و به خانه سالمندان بسپارد.

این اتفاق به این دلیل رخ می‌دهد که فرهنگ مصرف‌گرایی در ذهن و اندیشه فرد نفوذ کرده و نگاه او به مسائل مختلف را تحت تأثیر قرار داده است.

برای مثال، در گذشته وقتی از عشق سخن می‌گفتیم، به عشق‌های ماندگاری مانند لیلی و مجنون یا خسرو و شیرین اشاره می‌کردیم؛ عشق‌هایی که همواره به‌عنوان نمونه‌هایی از عشق ابدی و پایدار مطرح بودند. اما امروز ممکن است فرد چنین نگاهی داشته باشد که من تا زمانی در کنار شما می‌مانم که برایم فایده داشته باشید؛ وقتی از شما خسته شدم، رابطه را کنار می‌گذارم و به سراغ فرد دیگری می‌روم.

بنابراین، فرهنگ مصرف‌گرایی حتی به لایه‌های عمیق روابط انسانی ما نیز نفوذ کرده است.

* ساده‌زیستی حضرت زهرا(س)؛ انتخابی آگاهانه و مبتنی بر بصیرت

وقتی به زندگی حضرت زهرا(س) نگاه می‌کنیم، درمی‌یابیم که ساده‌زیستی ایشان یک انتخاب آگاهانه بود، نه اینکه از سر ناچاری یا اجبار به چنین شیوه‌ای از زندگی روی آورده باشند.

به هر حال، حضرت زهرا(س) نیز به‌عنوان یک زن می‌توانستند علاقه‌مند باشند که خانه خود را تزئین کنند، پرده‌ای زیبا برای منزل تهیه کنند و از امکانات مختلف بهره ببرند؛ اما هنگامی که پیامبر اکرم(ص) به خانه ایشان آمدند و به پرده‌ای که در منزل نصب شده بود اشاره کردند، حضرت بلافاصله مفهوم سخن ولیّ خود را دریافت کردند و بدون درنگ آن پرده را بخشیدند و از آن چشم‌پوشی کردند.

همچنین، زمانی که حضرت زهرا(س) خدمت پیامبر اکرم(ص) رسیدند و درخواست خدمتکار کردند، با توجه به شرایط جامعه آن روز، مصلحت این نبود که خانواده پیامبر(ص) در سطح رفاهی بالاتری قرار داشته باشند. ازاین‌رو، پیامبر اکرم(ص) به ایشان فرمودند: آیا می‌خواهی ذکری را به تو بیاموزم که برایت بهتر از داشتن یک خدمتکار باشد؟

حضرت فاطمه(س) این پیشنهاد را پذیرفتند؛ درحالی‌که می‌توانستند مانند پسر حضرت نوح یا همسر حضرت نوح، سخن پیامبر را نپذیرند. به هر حال، انسان موجودی مختار است و قدرت انتخاب دارد؛ اما حضرت زهرا(س) سخن ولیّ خود را پذیرفتند، شرایط جامعه را درک کردند و آگاهانه ساده‌زیستی را انتخاب کردند.

* الگوی انسان مؤمن؛ کمترین مصرف و بیشترین بازدهی برای جامعه

اکنون اگر به خروجی و دستاورد این خانه نگاه کنیم، می‌توانیم به یکی از مهم‌ترین شاخصه‌های زندگی مؤمنانه دست پیدا کنیم.

امیرالمؤمنین امام علی(ع) در خطبه نهج‌البلاغه، هنگامی که صفات متقین را بیان می‌کنند، یکی از فرازهای بسیار مهم آن، تعبیر «خفیفُ المَؤُونَةِ وَ کَثیرُ المَعُونَةِ» است؛ یعنی انسان مؤمن باید کم‌هزینه و کم‌مصرف، اما بسیار یاری‌رسان و پربازده باشد.

یکی از معیارهای مهم تقوا این است که انسان از مواد و امکانات موجود در جامعه و جهان، کمترین میزان مصرف را داشته باشد؛ چه در زمینه انرژی و چه در سایر امکانات و منابعی که در اختیار او قرار گرفته است، اما در مقابل، بیشترین بازدهی و فایده را برای جامعه داشته باشد و بیشترین کمک و یاری را به دیگران برساند.

وقتی به زندگی حضرت فاطمه زهرا(س) نگاه می‌کنیم، نمونه روشنی از این الگو را مشاهده می‌کنیم. آنجا که امام حسن مجتبی(ع) می‌بینند مادرشان شب تا صبح مشغول دعا هستند و در تمام این مدت، برای همسایگان و دیگر افراد جامعه دعا می‌کنند، از ایشان می‌پرسند که چرا برای خودمان دعا نمی‌کنید؟

حضرت فاطمه(س) در پاسخ می‌فرمایند: «الجارُ ثُمَّ الدّارُ»؛ یعنی ابتدا همسایه، سپس خانه خودمان.

* عبور از مالکیت فردی به نگاه امانت‌محور و توحیدی

این رفتار نشان‌دهنده نوعی نگاه توحیدی است که انسان را از خودمحوری خارج می‌کند و به توجه به دیگران می‌رساند.

امیرالمؤمنین امام علی(ع) نیز در بیان ویژگی‌های مؤمن می‌فرمایند که انسان مؤمن آنچه را برای خود می‌پسندد، برای دیگران نیز می‌پسندد.

این نگاه به معنای آن است که انسان، خود و همسایه‌اش را در بهره‌مندی از امکاناتی که در اختیار دارد، برابر بداند.

برای مثال، فرض کنید یک دستگاه لپ‌تاپ در اختیار من است. ممکن است آن را متعلق به خودم بدانم و اصلاً به این موضوع توجه نکنم که شاید فرد دیگری نیز به آن نیاز داشته باشد. در چنین شرایطی، با خودم می‌گویم این وسیله متعلق به من است و به من ارتباطی ندارد که فرد دیگری به آن نیاز دارد؛ بنابراین، از آن استفاده می‌کنم و آن را در اختیار خودم نگه می‌دارم.

اما در نگاه حضرت زهرا(س)، وقتی فرد دیگری به همان وسیله نیاز دارد، نیاز او با نیاز من برابر است. این وسیله اکنون در اختیار من به امانت قرار گرفته است؛ بنابراین، به‌راحتی می‌توانم از آن بگذرم و آن را در اختیار فرد نیازمند قرار دهم.

در واقع، حضرت خود را مالک مطلق اشیا نمی‌دانند، بلکه آن‌ها را امانت‌هایی می‌دانند که برای استفاده در اختیار انسان قرار گرفته‌اند.

* جامعه مهدوی؛ تحقق فرهنگ مشارکت و عبور از مالکیت‌طلبی

اگر بخواهم در اینجا گریزی هم به آینده و دوران ظهور حضرت مهدی(عج) داشته باشم، باید به روایاتی اشاره کنم که وضعیت جامعه در آن دوران را توصیف می‌کنند.

یکی از ویژگی‌هایی که برای جامعه دوران ظهور بیان شده، این است که برادر در جیب برادر خود دست می‌کند و هر مقدار که نیاز دارد، برمی‌دارد، بدون اینکه برادرش از این کار ناراحت شود.

این رفتار دقیقاً به معنای تحقق همان نگاه مالکیت الهی و امانت‌محور است؛ یعنی انسان به این درک می‌رسد که این اموال در حقیقت متعلق به خداوند هستند و در اختیار ما قرار گرفته‌اند. بنابراین، اگر شما به چیزی نیاز دارید، از آن استفاده می‌کنید و اگر من نیز به آن نیاز داشته باشم، از آن بهره می‌برم.

اگر بتوانیم همین فرهنگ و نگاه را از هم‌اکنون در زندگی‌های خود رعایت کنیم، در حقیقت از همین امروز وارد جامعه مهدوی شده‌ایم؛ جامعه‌ای که ان‌شاءالله در آینده به آن خواهیم رسید.

جامعه امروز ما به‌شدت نیازمند احیای فرهنگ حیاست؛ البته حیا نه‌فقط در میان زنان و دختران، بلکه در میان مردان جامعه نیز اهمیت دارد؛ چراکه حیا امری فطری است. با این حال، ما در این زمینه با مشکلاتی مواجه هستیم. رسانه‌ها، شبکه‌های اجتماعی و فضای مجازی نیز متأسفانه به برخی از مظاهر بی‌حیایی دامن زده‌اند و در سوی دیگر این مسئله، شاهد گسترش بی‌غیرتی هستیم. با توجه به این شرایط، چگونه می‌توان موضوع حیا و ترویج سیره حضرت زهرا(س) را برای دختران و زنان جامعه امروز به‌درستی تبیین کرد؟ به‌گونه‌ای که رویکرد ما در مواجهه با آنان، رویکردی اقناعی باشد و بتوانیم به این نقطه مطلوب دست پیدا کنیم.

اگر بخواهم حیا را توصیف کنم، آن را به یک دیوار دفاعی تشبیه می‌کنم. حیا ابعاد مختلفی دارد و تنها به پوشش محدود نمی‌شود.

همان‌طور که اشاره کردید، انسان در اندیشه خود نیز باید حیا داشته باشد؛ به این معنا که از اندیشیدن به برخی افکار و موضوعات شرم کند. حیا در گفتار نیز وجود دارد؛ یعنی انسان از بیان برخی سخنان پرهیز کند. همچنین حیا در رفتار معنا پیدا می‌کند و انسان باید از انجام برخی رفتارها خودداری کند.

وقتی به زندگی حضرت زهرا(س) نگاه می‌کنیم، جلوه‌های مختلف این حیا را مشاهده می‌کنیم؛ از جمله حیای ایشان در مواجهه با پدر بزرگوارشان، شیوه سخن گفتن و ادبی که در برخورد با پیامبر اکرم(ص) به کار می‌بردند و همچنین نوع رفتارشان در خانه امیرالمؤمنین امام علی(ع).

برای نمونه، پس از آنکه به صورت حضرت زهرا(س) ضربه وارد شد، ایشان حیا داشتند از اینکه آسیب و صدمه‌ای را که در مسیر دفاع از ولایت متحمل شده بودند، به رخ امیرالمؤمنین(ع) بکشند.

نمونه دیگر، برخورد ایشان با مرد نابینایی است که وارد منزل شد. حضرت زهرا(س) خود را پوشاندند. پیامبر اکرم(ص) فرمودند: این مرد نابیناست. حضرت پاسخ دادند: «او مرا نمی‌بیند، اما من که او را می‌بینم و افزون بر آن، حضور و بوی مرا نیز احساس می‌کند.»

البته حضرت زهرا(س) این سخن را نیز دارند که بهترین چیز برای زنان آن است که مردان نامحرم آنان را نبینند و آنان نیز مردان نامحرم را نبینند. اما نکته مهم اینجاست که همین حضرت زهرا(س)، هنگامی که شرایط اقتضا می‌کند و نیاز جامعه ایجاب می‌کند، وارد مسجد می‌شوند و خطبه فدکیه را ایراد می‌کنند.

* حیا مانع مطالبه حق نیست؛ سیره فاطمی در جمع میان عفاف و حضور اجتماعی

در واقع، حیا در اینجا به‌عنوان سپری دفاعی در برابر نگاه‌هایی قرار می‌گیرد که ممکن است متوجه حضرت باشند؛ اما ایشان در عین رعایت حیا، برای دفاع از حق و بیان حقیقت وارد میدان می‌شوند.

ایراد خطبه در آن شرایط، با وجود اوج مظلومیت حضرت و ظلمی که به ایشان شده بود، با چنان قدرت و صلابتی همراه است که به نظر من، یکی از عجایب و معجزات حضرت زهرا(س) به شمار می‌رود.

چند روز پیش در نشستی حضور داشتم که آقای کریستوفر کلوهسی، کشیشی از ایتالیا، نیز در آن شرکت کرده بود. ایشان در این نشست، خطبه‌های حضرت زینب(س) را بررسی کرده بود. من سؤالی از ایشان پرسیدم که چه ویژگی یا صفت مشترکی میان حضرت زینب(س) و حضرت مریم(س) مشاهده کرده‌اند که به بررسی این شخصیت‌ها پرداخته‌اند؟

ایشان در پاسخ، به نکته‌ای اشاره کردند که برای من بسیار جالب بود. می‌گفتند برایشان عجیب است که زنی با وجود تحمل آن همه مصیبت و سختی، بتواند با چنین قدرتی در برابر پادشاه زمان خود بایستد و خطبه‌ای با آن عظمت و صلابت ایراد کند.

وقتی به سیره حضرت زهرا(س) نگاه می‌کنیم، درمی‌یابیم که حضرت زینب(س) این ویژگی را از کجا آموخته‌اند. ایشان مادری مانند حضرت زهرا(س) داشته‌اند که در برابر قدرت حاکم زمان خود می‌ایستد و هر جا لازم باشد، برای مطالبه حق خویش اقدام می‌کند.

همان حضرت زهرا(س) که در زندگی شخصی و خانوادگی، همان‌طور که در سؤال قبلی نیز اشاره کردم، ساده‌زیستی را انتخاب کرده بودند، هنگامی که پای حق و حقوق به میان می‌آید و موضوع دفاع از ولایت و صیانت از حق الهی و ارثی که پیامبر اکرم(ص) برای ایشان باقی گذاشته‌اند مطرح می‌شود، دیگر کوتاه نمی‌آیند.

ایشان وارد میدان می‌شوند و این حقیقت را نشان می‌دهند که انسان برای احقاق حق خود باید پایداری کند و برای رسیدن به حق خویش از تلاش و ایستادگی دست نکشد.

* فضای مجازی و سه فشار هویتی بر دختران و زنان

اما درباره فرهنگ حیا و اتفاقاتی که متأسفانه در جامعه امروز رخ داده است، باید بگویم که دختران ما از این نظر آسیب‌های زیادی می‌بینند.

فضای مجازی ما را در معرض سه نوع فشار قرار می‌دهد:

نخست، فشار دیده‌شدن ؛ دوم، فشار مقایسه‌شدن با دیگران و سوم، فشار ناشی از نداشتن هویت مستقل که فرد را وادار می‌کند به شیوه‌ای خود را به دیگران نشان دهد و به نوعی خودنمایی روی بیاورد.

در چنین شرایطی، اگر فرد از نظر اعتقادی و درونی نیز از استحکام کافی برخوردار نباشد، ناچار می‌شود خود را از طریق کالاها و امکانات مادی به دیگران معرفی کند؛ یا با استفاده از بدن خود که خداوند به او عطا کرده و هنر و دستاوردی از سوی خودش نیست، به دنبال دیده‌شدن باشد.

در این وضعیت، بدن انسان به کالایی برای نمایش و مصرف تبدیل می‌شود. گاهی نیز افراد از طریق طلا و جواهرات، خودرو، خانه و سایر امکانات مادی که در جامعه امروز مورد توجه قرار گرفته‌اند، تلاش می‌کنند خود را به دیگران نشان دهند.

علت این مسئله آن است که فرد از غنای درونی برخوردار نیست و برای جبران این خلأ، به مظاهر بیرونی و مادی متوسل می‌شود.

اگر بخواهم از منظر نظریات جامعه‌شناختی نیز به این موضوع اشاره کنم، می‌توانم به دیدگاه آقای نیسم‌بام اشاره کنم که بر اساس آن، هر اطلاعاتی باید در بافت و زمینه متناسب با خودش جریان پیدا کند.

کارکرد حیا نیز همین است؛ یعنی انسان باید مرز میان درون و بیرون خود را بشناسد و بداند چه چیزی را باید به جامعه عرضه کند و چه چیزی را باید در حریم خصوصی و فضای خانه محفوظ نگه دارد.

* سیره حضرت زهرا(س)؛ الگوی حفظ حریم شخصی در عین حضور اجتماعی

حضرت زهرا(س) این مرزبندی را به‌خوبی رعایت می‌کردند. همان‌طور که درباره پوشش و حفظ حریم جسمانی ایشان اشاره کردیم، هنگامی که وارد اجتماع می‌شدند و برای ایراد خطبه حضور پیدا می‌کردند، پرده‌ای میان خود و مردان قرار می‌دادند.

ایشان حتی هنگام مطالبه حق و حضور در عرصه اجتماعی نیز از حریم و پوشش خود محافظت می‌کردند و احقاق حق را به وسیله‌ای برای دیده‌شدن یا کشف حجاب تبدیل نمی‌کردند.

این دو ویژگی در سیره حضرت زهرا(س) در کنار یکدیگر قرار دارند و ما می‌توانیم از این الگو درس بگیریم.

به بیان دیگر، حجاب و پوشش که بخشی از حیاست، می‌تواند متناسب با میزان حیا مورد توجه قرار گیرد؛ هرچه حیا بیشتر باشد، توجه به پوشش نیز بیشتر خواهد بود و هرچه حیا کاهش پیدا کند، پوشش نیز ممکن است کم‌رنگ‌تر شود.

من پوشش را به‌عنوان بخشی از حیات اجتماعی خود، یک سپر دفاعی برای حضور در جامعه می‌دانم. وقتی می‌خواهم وارد اجتماع شوم، باید این سپر را با خود داشته باشم تا هم خودم از آسیب‌ها در امان بمانم و هم دیگران از آسیب احتمالی مصون باشند.

علت این موضوع نیز همان نگاه حضرت زهرا(س) است که در رفتار ایشان با همسایگان مشاهده می‌کنیم؛ یعنی «الجارُ ثُمَّ الدّارُ». من ابتدا باید به دیگران توجه داشته باشم و مراقب باشم که حضور و رفتارم موجب آزار یا آسیب به آنان نشود.

برای مثال، ممکن است فردی در جامعه مشغول انجام کار، فعالیت روزمره یا پیگیری هدفی باشد و من با نوع رفتار یا پوششی که انتخاب می‌کنم، موجب جلب توجه نامتعارف او و برهم خوردن تمرکزش شوم. به‌گونه‌ای که حواس او از زندگی، کار یا هدفی که دنبال می‌کند، پرت شود.

به نظر من، این مسئله نیز می‌تواند مصداقی از حق‌الناس باشد.

* خودنمایی و جلب توجه نامحرم؛ مسئله‌ای فراتر از حق‌الله

ما در کلاس‌های دانشگاه، هنگامی که با دانشجویان درباره موضوع حیا صحبت می‌کنیم، گاهی از منظر حق‌الناس وارد بحث می‌شویم؛ زیرا دانشجویان نسبت به رعایت حقوق دیگران حساسیت دارند.

برای مثال، وقتی درباره حق‌الناس صحبت می‌کنیم، معمولاً می‌گویند نباید دزدی کرد یا اموال دیگران را ربود. من در اینجا به آن‌ها می‌گویم که ما گاهی با کیف‌ربایی و ربودن اموال دیگران مواجه هستیم، اما نوع دیگری از ربودن نیز وجود دارد که می‌توان از آن به «دل‌ربایی» تعبیر کرد.

به نظر من، دل‌ربایی نیز نوعی دزدی است و حتی گاهی گناه آن از برخی دیگر از این موارد سنگین‌تر است.

در همین زمینه، به حدیثی از پیامبر اکرم(ص) اشاره می‌کنم که درباره زنانی است که با موهای آویزان و پریشان در برابر دیگران ظاهر می‌شوند و برای این وضعیت، تعبیراتی درباره عذاب و شراره‌های آتش بیان شده است.

وقتی این روایت را برای دانشجویان توضیح می‌دهیم، به آن‌ها می‌گوییم که روز قیامت، روز آشکارشدن حقیقت اعمال انسان است. ممکن است شما موهای خود را به شکلی پریشان کنید یا به نمایش بگذارید که در نگاه نخست، رفتار ساده‌ای به نظر برسد؛ اما نمی‌دانید در دل فرد مقابل چه اتفاقی می‌افتد.

ممکن است آن فرد امکان ازدواج نداشته باشد یا ازدواج کرده باشد و در زندگی خود با مشکلاتی مواجه باشد. در چنین شرایطی، رفتار ما می‌تواند در وجود او زمینه‌ساز آشفتگی و برانگیختن احساساتی شود که پیامدهای نامطلوبی به دنبال دارد.

بنابراین، باید توجه داشته باشیم که حقیقت و آثار اعمال ما در روز قیامت آشکار خواهد شد و آنجا حقیقت این رفتارها مشخص می‌شود.

چگونه می‌توانیم خانواده را دوباره به جایگاه حقیقی خود بازگردانیم و این مسئله را به‌درستی برای افراد و خانواده‌ها، به‌ویژه زنان و مردان، تبیین کنیم؛ به‌گونه‌ای که برای همه روشن شود اگر خانواده تضعیف شود، جامعه نیز به تبع آن تضعیف خواهد شد و به سمت انحراف حرکت خواهد کرد.

اجازه بدهید بار دیگر به موضوع حجاب و حیا بازگردم. آقای دکتر عباسی ولدی نکته‌ای را مطرح می‌کنند که به نظرم قابل تأمل است که «ما معمولاً حضرت زهرا(س) را به‌عنوان الگوی حجاب معرفی می‌کنیم، اما درباره رحمت، مهربانی و محبت ایشان با فرزندانمان صحبت نمی‌کنیم در نتیجه، وقتی نوجوان بزرگ می‌شود و نسبت به حجاب احساس ناخوشایندی پیدا می‌کند، ممکن است به تبع آن از حضرت زهرا(س) نیز فاصله بگیرد و حتی اهل‌بیت(ع) را کنار بگذارد در حالی که ما باید ابتدا ویژگی‌های انسانی و شخصیتی حضرت زهرا(س) را به‌عنوان محور معرفی کنیم و بر مهربانی، رحمت و شفقت ایشان نسبت به فرزندان، امیرالمؤمنین(ع) و اعضای خانواده تأکید داشته باشیم».

وقتی فرزند ما با این ویژگی‌ها آشنا شود و به شخصیت حضرت زهرا(س) علاقه‌مند شود، در مرحله بعد، حجاب ایشان را نیز می‌پذیرد و آن را به‌عنوان یک الگو انتخاب می‌کند.

اما ما معمولاً به دلیل ظاهرگرایی و توجه بیش از اندازه به ظواهر، به این مسائل اهمیت کافی نمی‌دهیم و ویژگی‌های اساسی و عمیق شخصیتی حضرت را کنار می‌گذاریم.

* «حنانه»؛ جلوه‌ای از مهربانی بی‌نظیر حضرت زهرا(س) در خانواده

در موضوع خانواده نیز یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های حضرت زهرا(س)، که یکی از القاب ایشان نیز به شمار می‌رود، «حنانه» است؛ حنانه به معنای بسیار مهربان و بسیار دلسوز است.

حضرت زهرا(س) نسبت به فرزندان خود و حتی نسبت به کنیز و خدمتکارشان نیز چنین مهربانی و دلسوزی‌ای داشتند.

فضه، خادمه و خدمتکار حضرت زهرا(س) بود، اما حضرت کارهای منزل را با ایشان تقسیم کرده بودند و خودشان نیز در انجام امور مشارکت می‌کردند.

من ممکن است در چنین شرایطی بگویم این فرد در قبال کاری که انجام می‌دهد، پول دریافت می‌کند؛ پس بهتر است کارهای دیگری را نیز به او بسپاریم. اما حضرت زهرا(س) حتی در برخورد با کنیز و خدمتکار خود نیز چنین نگاهی نداشتند و نسبت به او شفقت و مهربانی نشان می‌دادند.

نمونه دیگر را در رفتار امیرالمؤمنین امام علی(ع) مشاهده می‌کنیم. ایشان به قنبر می‌فرمایند که لباس بهتر را برای خود انتخاب کند؛ زیرا جوان است و خودشان از لباس دیگر استفاده می‌کنند.

این رفتارها نشان می‌دهد که توجه به دیگران، رعایت شأن و جایگاه آنان و برخورداری از روحیه مهربانی و شفقت، باید در تمام روابط خانوادگی و اجتماعی انسان جریان داشته باشد.

* خانواده سالم؛ نقطه آغاز اصلاح جامعه

وقتی به جامعه نگاه می‌کنیم، درمی‌یابیم که نهادهای کوچک‌تر، از جمله خانواده، همان مجموعه‌هایی هستند که افراد جامعه را شکل می‌دهند و شخصیت اجتماعی آنان را می‌سازند.

در این زمینه، جمله‌ای معروف از یکی از اندیشمندان نقل شده است که مضمون آن چنین است:

«می‌خواستم جهان را اصلاح کنم، فهمیدم باید از کشور خودم شروع کنم؛ خواستم کشورم را آباد کنم، فهمیدم باید از خانواده خودم آغاز کنم؛ و وقتی خواستم خانواده‌ام را اصلاح کنم، فهمیدم که باید از خودم شروع کنم.»

این نگاه در حقیقت نوعی مهندسی معکوس است؛ یعنی برای اصلاح جامعه باید از فرد و خانواده آغاز کرد.

اگر بخواهیم چنین نگاهی را در سیره حضرت زهرا(س) بررسی کنیم، می‌بینیم که ایشان شخصیتی جامع و متوازن دارند؛ هم از نظر حیا و عفاف، هم از نظر رعایت حقوق و حرمت افراد جامعه و هم از نظر محبت و شفقت نسبت به اعضای خانواده.

حضرت زهرا(س) این ویژگی‌ها را در زندگی خود به نمایش گذاشتند و همین الگو را به فرزندانشان نیز منتقل کردند.

* تربیت فرزندانی بزرگ در مکتب محبت، ایثار و مسئولیت‌پذیری

برای نمونه، امام حسین(ع) در مسیر دفاع از حق، جان خود را فدا می‌کنند. امام حسن مجتبی(ع) نیز بارها در طول زندگی خود اموالشان را در راه کمک به دیگران می‌بخشند و به همین دلیل به کریم اهل‌بیت(ع) شهرت دارند.

حضرت زینب(س) نیز با وجود تمام دردها و رنج‌هایی که در جریان واقعه عاشورا و حوادث پس از آن متحمل شدند، همچنان خود را خدمتگزار افرادی می‌دانستند که در کاروان حضور داشتند و برای رسیدگی به آنان تلاش می‌کردند.

این شخصیت‌ها در مکتب مادری تربیت شده‌اند که خود، ریشه و اساس چنین فضیلت‌هایی بوده است.

در واقع، مادر به معنای ریشه و اساس خانواده است و اگر ریشه و اساس یک خانواده به‌درستی و استحکام شکل گرفته باشد، می‌تواند فرزندانی متعادل و برخوردار از فضیلت‌های انسانی تربیت کند.

البته این تربیت نباید به شکل کاریکاتوری و یک‌بعدی باشد؛ به این معنا که خانواده تنها در یک جنبه رشد کند و از سایر ابعاد غافل بماند.

نباید محبت و شفقت در خانواده آن‌قدر پررنگ شود که والدین از تربیت فرزندان غافل شوند. از سوی دیگر، نباید سخت‌گیری نسبت به اعضای خانواده به اندازه‌ای باشد که محبت و مهربانی جای خود را از دست بدهد.

این تعادل باید در تمام ابعاد زندگی خانوادگی، از جمله رابطه زن و شوهر و رابطه والدین با فرزندان، برقرار باشد.

* جمع میان محبت خانوادگی و صلابت اجتماعی در سیره حضرت زهرا(س)

حضرت زهرا(س) در رابطه با همسر خود، امیرالمؤمنین(ع)، از محبت و شفقت برخوردار بودند؛ اما این محبت هرگز به معنای انفعال و کناره‌گیری از مسئولیت‌های اجتماعی نبود.

هنگامی که پس از رحلت پیامبر اکرم(ص)، آن اتفاقات رخ داد و حق امیرالمؤمنین(ع) غصب شد، حضرت زهرا(س) خود وارد میدان شدند و برای دفاع از ولایت اقدام کردند.

ایشان به در خانه مهاجران و انصار می‌رفتند و برای امیرالمؤمنین(ع) یار و حامی جمع می‌کردند. در حقیقت، حضرت در مسیر دفاع از ولایت، خود را فدا کردند و تمام ظرفیت وجودی خویش را برای حمایت از راه امیرالمؤمنین(ع) به میدان آوردند.

وقتی شخصیت حضرت زهرا(س) را از ابعاد مختلف بررسی می‌کنیم، مجموعه‌ای از ویژگی‌های ارزشمند را در کنار یکدیگر مشاهده می‌کنیم: از یک سو محبت و شفقت عمیق نسبت به خانواده، از سوی دیگر صلابت و استواری در دفاع از حق و ولایت و از سوی دیگر، توجه به دیگران و رعایت مساوات و حقوق همسایگان.

این مجموعه ویژگی‌ها در کنار یکدیگر، شخصیت جامع حضرت زهرا(س) را شکل داده است.

* از تربیت فاطمی تا پرورش شخصیت‌هایی با تأثیر جهانی

وقتی این ویژگی‌ها را در کنار یکدیگر قرار می‌دهیم، متوجه می‌شویم که حاصل تربیت چنین مادری، فرزندانی با آن عظمت و جایگاه هستند؛ شخصیت‌هایی که آثار و معارفشان در طول تاریخ، مرزهای جغرافیایی و فرهنگی را درنوردیده است.

برای نمونه، مهاتما گاندی، پس از گذشت قرن‌ها، درباره امام حسین(ع) می‌گوید: «پیشوای من، رهبر آزادگان جهان، حسین بن علی است.»

این همان مسیری است که موجب شده معارف اهل‌بیت(ع) در سراسر جهان گسترش پیدا کند و شخصیت‌هایی همچون امام حسین(ع)، با گذشت قرن‌ها، همچنان الهام‌بخش انسان‌های آزاده در جوامع مختلف باشند.

ما در شرایط خاصی قرار داریم و وضعیت ویژه‌ای را تجربه می‌کنیم؛ شرایطی که نه می‌توان آن را جنگ دانست و نه صلح. از سوی دیگر، دو جنگ سخت را نیز پشت سر گذاشته‌ایم و قائد و رهبرمان نیز در همین مسیر به شهادت رسیدند. این شرایط خاص، اقتضا می‌کند که رسانه‌ها و آحاد جامعه برای ارتقای تاب‌آوری اجتماعی به میدان بیایند و در تقویت این ظرفیت نقش‌آفرینی کنند. سؤال من این است که چگونه می‌توانیم از سیره نورانی حضرت زهرا(س) برای تقویت تاب‌آوری اجتماعی استفاده کنیم؟ به‌ویژه اینکه حضرت زهرا(س) در دوران شعب ابی‌طالب حضور داشتند؛ مقطعی بسیار دشوار که بسیاری از مسلمانان، اعم از مهاجران و انصار در مدینه و حتی پیش از آن در مکه، با شرایط سخت اقتصادی و اجتماعی، فشارها و تنگناهای فراوانی مواجه بودند. امروز چگونه می‌توانیم با بهره‌گیری از این سیره، تاب‌آوری جامعه را نه‌فقط در عرصه اقتصادی، بلکه در حوزه‌های فرهنگی و اجتماعی نیز ارتقا دهیم؟

همان‌طور که ویکتور فرانکل در کتاب «انسان در جست‌وجوی معنا» می‌گوید: «آن کسی که چرایی دارد، با هر چگونگی می‌سازد.»

یعنی کسی که هدفی دارد، برای رسیدن به آن هدف، در برابر دشواری‌ها مقاومت می‌کند و همواره به دنبال یافتن راهی برای تحقق آن است.

در واقع، تاب‌آوری از منابعی مانند معنا، روابط حمایتگر و احساس خودکارآمدی شکل می‌گیرد؛ موضوعی که در نظریات برخی صاحب‌نظران این حوزه نیز مورد تأکید قرار گرفته است.

اگر بخواهیم تاب‌آوری را در ادبیات دینی خودمان بررسی کنیم، می‌توانیم آن را با مفاهیمی مانند تحمل و صبر نیز مرتبط بدانیم؛ البته صبری که در قرآن کریم مطرح شده، صرفاً یک صبر منفعلانه نیست، بلکه صبری فعالانه است.

تفاوتی وجود دارد میان اینکه انسان ناچار باشد شرایطی را تحمل کند و اینکه در کنار پذیرش آن شرایط، برای تغییر وضعیت و تبدیل تهدید به فرصت نیز تلاش کند.

برای مثال، وقتی دست انسان آسیب می‌بیند، ناچار است درد آن را تحمل کند؛ اما این تحمل می‌تواند دو شکل داشته باشد. گاهی انسان صرفاً به دلیل اینکه چاره‌ای ندارد، شرایط را می‌پذیرد و منفعلانه با آن برخورد می‌کند؛ اما گاهی فراتر از تحمل صرف حرکت می‌کند و تلاش می‌کند همان تهدید و دشواری را به فرصتی جدید تبدیل کند و از شرایط پیش‌آمده، استفاده بهینه داشته باشد.

در همین زمینه، شهید سلیمانی جمله معروفی دارند که می‌فرمایند: «فرصتی که در تهدیدها هست، در خود فرصت‌ها نیست.» این نگاه، یکی از مهم‌ترین ابعاد تاب‌آوری است؛ اینکه انسان در دل سختی‌ها نیز به دنبال ظرفیت‌ها و فرصت‌های تازه باشد.

* زندگی حضرت زهرا(س)؛ نمونه‌ای از استقامت در برابر دشواری‌های پی‌درپی

وقتی به اتفاقاتی که در زندگی حضرت زهرا(س) رخ داده است نگاه می‌کنیم، از همان لحظه تولد با نمونه‌هایی از سختی و دشواری مواجه می‌شویم. در آن مقطع، زنان قریش، حضرت خدیجه(س) را تنها گذاشتند و ایشان در دوران بارداری و هنگام تولد حضرت زهرا(س)، با تنهایی و شرایط دشواری روبه‌رو بودند.

پس از آن نیز ماجرای شعب ابی‌طالب پیش آمد و خانواده پیامبر اکرم(ص) و مسلمانان سه سال در شرایط سخت و دشوار محاصره اقتصادی و اجتماعی قرار گرفتند.

در آن دوران، پیامبر اکرم(ص) به مسلمانان توصیه می‌کردند که برای تحمل گرسنگی و شرایط دشوار، سنگ به شکم‌های خود ببندند؛ اما در عین حال، در برابر دشمن باید استقامت و پایداری داشته باشند.

گاهی خداوند در قرآن کریم از واژه «استقامت» استفاده می‌کند. استقامت، مرحله‌ای فراتر از تحمل صرف است؛ یعنی زمانی که دیگران توان خود را از دست داده‌اند و احساس می‌کنند به پایان راه رسیده‌اند، انسان همچنان به مسیر خود ادامه دهد.

برای درک بهتر این موضوع، می‌توان به مسابقات دو استقامت اشاره کرد؛ جایی که فرد باید پس از طی مسافتی طولانی و زمانی که بسیاری از افراد توان خود را از دست داده‌اند، همچنان به حرکت ادامه دهد.

استقامت، چنین معنایی دارد؛ اینکه انسان در شرایط دشوار، حتی زمانی که دیگران از ادامه مسیر بازمی‌مانند، پایداری کند و از حرکت نایستد.

* ثمره استقامت؛ نزول فرشتگان و رهایی از ترس و اندوه

استقامت در قرآن کریم با بشارت‌های بزرگی همراه شده است. یکی از مهم‌ترین این بشارت‌ها، نزول فرشتگان بر انسان‌های استقامت‌کننده است.

خداوند در آیه ۳۰ سوره فصلت می‌فرماید: «إِنَّ الَّذِینَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَیْهِمُ الْمَلَائِکَةُ» یعنی کسانی که گفتند پروردگار ما خداوند است و سپس بر این اعتقاد استقامت کردند، فرشتگان بر آنان نازل می‌شوند.

اما نتیجه حضور فرشتگان و این بشارت الهی چیست؟ ادامه همین آیه، پیام بسیار مهمی را بیان می‌کند: «أَلَّا تَخَافُوا وَلَا تَحْزَنُوا» یعنی نترسید و اندوهگین نباشید.

در واقع، استقامت موجب می‌شود دو احساس مهم و آزاردهنده از زندگی انسان کنار برود: خوف و حزن.

خوف، نگرانی نسبت به آینده است؛ یعنی انسان از اتفاقاتی که هنوز رخ نداده‌اند، می‌ترسد. برای مثال، ممکن است فردی با خود بگوید: اگر فارغ‌التحصیل شوم و بخواهم ازدواج کنم، با این شرایط اقتصادی چگونه می‌توانم زندگی خود را اداره کنم؟

حزن نیز مربوط به گذشته است؛ یعنی انسان مدام با خود می‌گوید: ای‌کاش آن کار را انجام نداده بودم، ای‌کاش آن تصمیم را گرفته بودم یا ای‌کاش آن اتفاق رخ نمی‌داد.

اما انسانی که به مقام استقامت می‌رسد، از این دو وضعیت رها می‌شود؛ نه ترس و نگرانی از آینده او را از حرکت بازمی‌دارد و نه حسرت و اندوه گذشته مانع ادامه مسیرش می‌شود.

* حضرت زهرا(س)؛ تجلی ایمان، استقامت و حرکت در مسیر توحید

به نظر من، یکی از نمونه‌های برجسته تحقق آیه «إِنَّ الَّذِینَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا» در وجود حضرت زهرا(س) متجلی شده است.

ایشان مسیری را انتخاب کردند که به سوی مرزهای توحید و تقرب الهی حرکت می‌کرد. این مسیر در ابعاد مختلف زندگی حضرت نمود داشت؛ چه در عرصه اجتماعی، چه در محیط خانواده و چه در بُعد عبادی و ارتباط با خداوند.

برای مثال، وقتی حضرت زهرا(س) به محراب عبادت می‌ایستادند، جلوه دیگری از شخصیت ایشان آشکار می‌شد.

در برخی روایات و تفاسیر نیز میان حقیقت سوره قدر و مقام حضرت زهرا(س) ارتباط برقرار شده است. همان‌گونه که شب قدر از نظرها پوشیده است و انسان نمی‌داند دقیقاً کدام‌یک از شب‌ها، شب قدر است، قدر و منزلت حضرت زهرا(س) نیز در دنیا به‌طور کامل شناخته نشده است.

در روایات درباره جایگاه و عظمت حضرت زهرا(س) آمده است که هنگام عبور ایشان از محشر، خداوند به اهل محشر فرمان می‌دهد سرهای خود را پایین بیندازند تا بنده خاص خداوند، حضرت فاطمه(س)، عبور کند.

همچنین، در روایتی از حضرت ولی‌عصر(عج) آمده است: «نَحْنُ حُجَجُ اللَّهِ عَلَیْکُمْ وَ فَاطِمَةُ الزَّهْرَاءُ حُجَّةُ اللَّهِ عَلَیْنَا» یعنی ما حجت‌های خداوند بر شما هستیم و حضرت فاطمه زهرا(س)، حجت خداوند بر ما هستند.

این تعبیر، جایگاه و عظمت حضرت زهرا(س) را نشان می‌دهد.

* استقامت فاطمی؛ ایستادگی در برابر مصیبت‌ها و مظلومیت‌های بی‌سابقه

در موضوع تاب‌آوری، درسی که حضرت زهرا(س) به ما می‌دهند، بسیار عمیق و قابل تأمل است.

انسان باید به این مسئله توجه کند که حضرت زهرا(س) چه شرایطی را پشت سر گذاشتند؛ از دست دادن مادر، سپس از دست دادن پدر بزرگوارشان و پس از آن، اتفاقاتی که برای امیرالمؤمنین(ع) رخ داد و حقی که از ایشان گرفته شد.

واقعاً در کجای دنیا با زنی که داغدار است و حتی همسر خود را به‌صورت طبیعی و بر اثر یک اتفاق عادی از دست نداده، چنین رفتاری می‌شود که با حضرت زهرا(س) شد؟ به تعبیر آقای قرائتی، اگر خداوند در قرآن کریم به پیامبر اکرم(ص) توصیه نکرده بود که به مردم بگوید: «قُلْ لَا أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی» یعنی بگو در برابر رسالتم هیچ پاداشی از شما نمی‌خواهم، جز دوستی و محبت خویشاوندانم؛ اگر توصیه کرده بود نسبت به حضرت زهرا(س) ستم کنید؛ شاید نمی‌شد تصور کرد که بیش از این چه ظلمی می‌توانستند به حضرت زهرا(س) وارد کرد.

به هر حال، به حضرت زهرا(س) در حالی که باردار بودند، حمله شد و ایشان با آن شرایط دشوار مورد آزار و اذیت قرار گرفتند و در نهایت نیز به شهادت رسیدند.

پس از آن، حضرت زهرا(س) در دفاع از امیرالمؤمنین(ع) وارد میدان شدند و کمربند ایشان را گرفتند و تلاش کردند مانع بردن آن حضرت شوند. در این میان، دست ایشان با شمشیر، تازیانه و غلاف شمشیر مورد ضرب و آسیب قرار گرفت.

با وجود تمام این اتفاقات، حضرت زهرا(س) همچنان از دفاع از ولایت دست برنداشتند.

* صلابت فاطمی در دفاع از ولایت؛ حتی در اوج مصیبت و رنج

در ادامه این حوادث، زمانی که مهاجمان وارد مسجد شدند، حضرت زهرا(س) با صلابت و قاطعیت از آنها خواستند که دست از علی(ره) برندارند در غیر این صورت به درگاه خداوند فریاد و نفرین خواهم کرد. البته در این هنگام، امیرالمؤمنین امام علی(ع)، سلمان فارسی را فرستادند و از او خواستند به حضرت زهرا(س) بگوید: فاطمه جان، اگر می‌خواهی نامی از دین پدرت باقی بماند، نفرین نکن.

حضرت زهرا(س) حتی در اوج مصیبت و سختی نیز سخن امیرالمؤمنین(ع) را پذیرفتند و از فرمان ولایت اطاعت کردند. همین اقدام موجب شد مهاجمان دست از امیرالمؤمنین(ع) بردارند و به خانه‌های خود بازگردند و در آن شرایط، از بروز اتفاقات و آسیب‌های بیشتر به اساس دین جلوگیری شود.

در حقیقت، حضرت زهرا(س) با وجود تمام مصیبت‌ها و رنج‌هایی که متحمل شده بودند، در نهایت پایبندی به ولایت، از خواسته و اراده امیرالمؤمنین(ع) پیروی کردند. ایشان به این ترتیب، به نخستین شهیده راه ولایت تبدیل شدند.

انتهای پیام

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
captcha